De kerk van de haat

Er is een nieuwe kerk. Streng, genadeloos, onverbiddelijk. Kolonialisme, slavernij en racisme, het komt allemaal door mijn schuld, door mijn schuld, door mijn grote schuld. 

Misstanden van eeuwen her worden de burger van de 21ste eeuw persoonlijk aangewreven. Daarmee is de nieuwe kerk zelfs meedogenlozer dan de oud-testamentische God. Want Die zegt in het Tweede Gebod: “Voor de schuld van de ouders laat ik de kinderen boeten, en ook het derde geslacht, en het vierde.” Zo stelt het Oude Testament tenminste nog een grens aan de toorn.

Zo niet in de nieuwe kerk, onder meer gerepresenteerd door extreem-linkse actiegroepen als De Grauwe Eeuw (Vermoord Sinterklaas!, Schreeuw op de Dam!) en Kick Out Zwarte Piet. We moeten ons met terugwerkende kracht zondig voelen vanaf op z’n minst 20 maart 1602: de oprichting van de Vereenigde Oostindische Compagnie. Of de actievoerders zelf veel last hebben van dat schuldgevoel is de vraag. Zeker is wel dat ze met hun acties hun uiterste best doen het zaadje van de zelfhaat in zoveel mogelijk harten te planten.

De nieuwe kerk is daarmee vele malen strenger dan de gevestigde de laatste eeuw is geweest. Die beperkte zich tenminste nog tot persoonlijke zonden, en als je biechtte of je schuld beleed kon je iedere keer weer vergeving krijgen, omdat de priester of dominee wist dat je niet perfect was.

In de nieuwe kerk gaat die vlieger niet op. Allereerst smijt ze het complete menselijke drama op onze smalle schoudertjes. Zo zuur is het zelfs katholieken nooit gemaakt. Die kregen tot nu toe ‘alleen maar’ de Kruistochten en de Inquisitie te verstouwen. Tweedens kunnen onze zonden nooit meer worden vergeven, omdat immers de tragedie van de menselijke geschiedenis niet valt uit te wissen, hoeveel straatnaambordjes van Jan Pieterszoon Coen je op last van De Grauwe Eeuw ook laat overschilderen.

De meeste mensen hebben hun handen al meer dan vol aan hun eigen dagelijkse sores. Dat ze met vallen en opstaan door het leven gaan, daar heeft de nieuwe kerk geen oog voor. Integendeel, er wordt van ons een onbereikbare, ja onmenselijke perfectie verlangd, die ons voortdurend in de verantwoordingsstand dwingt.

Nog even en we zullen ook publiekelijk moeten opbiechten naar welke tv-programma’s we kijken. ‘Downton Abbey’? Nee, kan echt niet meer. Verheerlijking van het feodalisme.

Waarom laten mensen zich belasten met de erfzonde van de geschiedenis? En wat is daarvan het te verwachten resultaat? Om met de eerste vraag te beginnen: het valt niet mee om in vrijheid te leven. Er blijft, ondanks massale kerkverlating, behoefte aan een Laatste Oordeel. En nu ‘we’ dat niet meer aan God overlaten, doen we het, om Trouwfilosoof Ger Groot te citeren, maar zelf. En wel bikkelhard, zoals De Grauwe Eeuw: Gij zijt zondig, simpelweg omdat al uw voorvaderen dat waren! Amen!

Het is een terugval in beknellende denkpatronen en structuren, iets waar Friedrich Nietzsche al voor waarschuwde. In ‘Also sprach Zarathustra’ (1885) stelt hij daar een innerlijke vrijheid tegenover, die alleen kan ontstaan als de mens zich bevrijdt van systeemdenken. Uiteindelijk zou dat proces moeten uitmonden in de creatie van de Übermensch, een door de nazi’s consequent misbruikte term. Laten we die Übermensch even vergeten, dan houden we een mens over die zelf zijn humane waarden op het spoor komt en rangschikt.

Die vrije conditie komt niet tot stand door de onproductieve emotie schuldgevoel. Wel door kennis van de geschiedenis. Je kunt heel goed beamen dat die racistisch en onderdrukkend is geweest, zonder persoonlijke wroeging te voelen. Je hebt immers zelf part noch deel gehad aan de daden van je voorvaderen. Het gaat om het bewustzijn dat bij je wakker wordt: dát nooit weer. En ook het besef dat er helaas nooit zoiets heeft bestaan of zal bestaan als een perfecte tijd. Nu bejubelen verlichte geesten de prostitutie op de Wallen. Het is zelfs een toeristisch verdienmodel, maar het zou heel goed kunnen dat we het verschijnsel over tien jaar allemaal moderne slavernij noemen. Voortschrijdend inzicht noemen we dat.

Wordt dat bewustzijn wakker als de Surinaamse antropologe Gloria Wekker ons voorhoudt dat ‘witte onschuld niet bestaat’? Hoe begrijpelijk en invoelbaar dat statement gezien haar eigen geschiedenis met kolonialisme en racisme ook moge zijn, het zal een geïntegreerde, inclusieve maatschappij niet dichterbij brengen. Evenmin is dat het geval met de ingreep van het ‘Journaal’ in zijn eigen vocabulaire. De NOS schrapte het woord ‘blank’, omdat dat te positief zou klinken ten opzichte van ‘zwart’. In oktober werd de daad meteen bij het woord gevoegd: “Witte man opent in Las Vegas vuur op muziekfans.” De NOS zegt het Gloria Wekker in feite na: witte onschuld bestaat niet.

Inderdaad, witte onschuld bestaat niet. Maar zou het niet eerlijker zijn om te zeggen dat ménselijke onschuld niet bestaat? Kaïn tegen Abel, Apartheid in Zuid-Afrika, hutu’s tegen tutsi’s?

En zo kom ik op vraag twee: wat is het te verwachten resultaat van die ophoping van erfzonde bij de witte mens? Antwoord: weinig fraais. Wekker en de haren voeren een identiteitspolitiek op basis van huidskleur, een nieuwe klassenstrijd die, zoals de voorbije in Oost-Europa, alleen maar zal leiden tot meer geweld, rancune en tirannie.

Je ziet het om je heen: rellen rond Zwarte Piet en een moordcomplot tegen Sinterklaas. Langzaamaan raakt iedereen met haat vergiftigd. PvdA-kandidaatsraadslid Ugbaas Kilincci kreeg in Emmen ‘zwarte aap’ en ‘kopvoddenmongool’ naar het hoofd. Waar extreem-links grossiert in zelfhaat, doet extreem-rechts dat in haat naar de ander. Maar ook gematigder mensen raken ermee besmet: zwarten en witten, mannen en vrouwen, linksen en rechtsen. Zelfs de godgeleerdheid. “Had de EO eigenlijk al een Judas gecast voor ‘The Passion’?” voegde theoloog Alain Verheij Forum voor Democratieprominent Annabel Nanninga toe in een inmiddels door hemzelf verwijderde tweet.

Mensen die Zwarte Piet in ere willen houden zijn volgens Kick out Zwarte Piet en geestverwanten per definitie racist en fascist. Misschien hadden ouders Piets zwarte gelaat best willen inruilen voor wat roetvegen, als ze niet zo waren uitgescholden en geplaatst in de eeuwenlange keten van voorouderlijke schuld. Zou radicalisering niet mede voortkomen uit de voortdurende verwondingen die we elkaar toebrengen?

Voorzover we elkaar ooit al hebben gemogen, lijken we die capaciteit vandaag volledig te zijn kwijtgeraakt. We leven, om met de Pools-Joodse filosoof Zygmunt Bauman te spreken, in een ‘vloeibare samenleving’, waarin we geen verbondenheid meer voelen met elkaar en onderlinge relaties eerder een obstakel zijn dan een aanbeveling. Met andere woorden: vrijheid wordt niet langer, à la Nietzsche, gedefinieerd als sluitstuk van een innerlijk proces waarin je verantwoordelijkheid neemt voor jezelf, elkaar en de maatschappij. Nee, het betekent anno 2018 juist loskomen van de ander, met alleen nog het eigen levensproject in het vizier. Ik twitter, dus ik besta. Hoe kwetsend en haatdragend je uitlatingen naar anderen ook zijn, het doet er niet toe, want jouw leven is jouw zaak en gaat verder niemand wat aan.

Willem Pekelder/Trouw