Bij de 100-jarige SGP is heel veel én opvallend weinig veranderd

De SGP, de oudste partij van Nederland, bestaat honderd jaar. Premier Rutte komt de partij vandaag feliciteren op het jubileumcongres. In een eeuw groeide de ‘wereldmijdende’ SGP uit tot een partij die ertoe doet op het Binnenhof. Veel is er veranderd, aan de standpunten. Maar niet aan de beginselen.

Wat is een eeuw nu helemaal? “Er zijn stormen over ons heengegaan. Velen zijn de weg gegaan van het vlees. Zoveel mensen hebben zich afgewend van het woord van God”, bidt Hans Duvekot. De voorzitter van de plaatselijke SGP-kiesvereniging laat zijn stem nog wat plechtiger klinken. “Ons land is geboren in de strijd tegen Rome, in de Tachtigjarige Oorlog. Wat zijn we veel aan die strijd verschuldigd.”

Twintig mannen, vooral gemeenteraadsleden, zitten met gebogen hoofden in ‘Het Gebouwtje’, een vergaderzaaltje van de gereformeerde gemeente in Oud-Vossemeer, op het Zeeuwse eiland Tholen. Op een doordeweekse maandagavond vergadert hier een van de oudste kieskringen van Nederland. En een van de behoudendste. Ook binnen de SGP geldt Tholen als een conservatief bolwerk.

Maar niets is wat het lijkt, ook niet bij de honderdjarige SGP. Zelfs niet op Tholen.

Het ene moment zingen de leden nog uit volle borst een psalm op een tekst uit 1773, zo luid dat het lijkt of de Geuzen nog vandaag door Zeeland trekken. Een moment later komt de eerste iPad tevoorschijn. Dan verandert de vergadering in een gemoedelijke bijeenkomst, die in toon en onderwerpen niet verschilt van ledenvergaderingen bij andere partijen. Hans Duvekot zorgt voor ruime aanvoer van koffie en koeken. Notulen staan online, net als de 06-nummers van alle raadsleden. Jongeren stellen net zo makkelijk vragen als ouderen.

Alleen dat ene verschil blijft. Vrouwen zijn er niet bij. In honderd jaar tijd is dit waarschijnlijk de eerste keer dat een vrouw – deze verslaggever – een bijeenkomst van deze lokale kiesvereniging heeft bijgewoond. Vrouwen mogen lid worden. Maar actief meedoen, dat is nog altijd ongewenst. De partijvoorzitter waarschuwde onlangs nog: de politieke participatie van vrouwen “moet niet worden bevorderd”.

Wat in elk geval géén probleem meer is, is de deuren openen voor buitenstaanders. “We zijn opener geworden, en professioneler”, zegt Peter Hoek, wethouder van de SGP en loco-burgemeester van Tholen. Hoek is een van de talenten van de partij. Losjes staat hij voor de zaal, een exponent van de nieuwe SGP onder de partijleider Kees van der Staaij. Je kunt hem zo bij ‘Jinek’ aan tafel zetten. Tholen is ook het laboratorium voor de SGP als bestuurspartij. Een coalitie met onder andere de PvdA? Geen probleem, in de afgelopen jaren. Een vrouwelijke burgemeester? Geen punt.

Nu onder Kees van der Staaij de partij na honderd jaar oppositie, héél voorzichtig, toegroeit naar het afwegen van regeringsdeelname, kan die ervaring zomaar van pas komen.

In het zaaltje valt nog iets anders op: jongeren drukken hun stempel op de partij. Peter Hoek kon de kieslijst dit jaar flink verjongen, zoveel jonge aanwas is er lokaal. “Het is ook weleens wat minder geweest. Maar de SGP maakt weer stabiele groei door”, constateert hij tevreden. “Veel refojongeren willen iets doen voor de partij. En ze zijn tegenwoordig hoogopgeleid, ze weten hoe de wereld eruitziet.” Dat brengt ook een lossere sfeer mee. “In verkiezingstijd wilden de jongeren ‘knallen’. Ze maakten het ene Facebookfilmpje na het andere.”

Zo snel is het gegaan, met de uiterlijke gedaanteverandering van de partij. Nog maar tien jaar geleden rustte in de SGP nog een taboe op film en televisie-optredens. Van Bas van der Vlies, de voorganger van Kees van der Staaij, zijn bijna geen bewegende beelden. Al vertellen SGP’ers elkaar tegenwoordig met smaak hoe Van der Vlies soms tóch in beeld wist te komen bij het ‘NOS Journaal’. Hij liep dan ‘toevallig’ langs een tv-camera, en had zijn haren gekamd en zijn tekst ingestudeerd. Van der Vlies leefde nog in de zware sfeer van de Mannenbroeders. Hij ging niet over de boulevard wandelen op een zonnige dag, om zichzelf niet ‘geestelijk in problemen te brengen’ met al dat bloot, vertelde hij in een interview.

Het gebrek aan beelden bij de viering van het honderdjarig bestaan levert nog een apart probleem op. Er zijn nauwelijks archieffilmpjes en foto’s. De partij had graag een dvd gemaakt, maar had te weinig materiaal.

Als er in 1918 al filmbeelden waren gemaakt, hadden we nu terug kunnen zien hoe activistisch het begin was van de SGP. Dominee Gerrit Hendrik Kersten in Middelburg riep op 24 april 1918 de eerste grote vergadering bijeen. Hij was zeer verontrust over ‘de verwaterde christelijke politiek’ van Abraham Kuyper: “De nood van ons volk drong zich met onweerstaanbare kracht op”. Kuyper was akkoord gegaan met het algemeen kiesrecht, iets waar dominee Kersten vanuit zijn geloof fel tegen was. God hoorde te regeren, niet het volk.

Pas heel recent, in 2016, zou de SGP in haar beginselprogramma de parlementaire democratie definitief omarmen, door de beginselen aan te passen. Het kwam goed uit dat dominee Kersten in 1918 al ervaring had met actievoeren: hij had een Zeeuws protest geleid tegen vaccinaties, waar hij ook principieel op tegen was. De dominee verzamelde tweeduizend handtekeningen, alleen al op Walcheren, en liet die bezorgen bij de regering in Den Haag. Onlinepetities bestonden nog niet, maar de sfeer moet hetzelfde zijn geweest als nu soms rond bepaalde referenda. Dáár had de SGP van nu vast graag beelden van gehad.

Zo ontstond de SGP eigenlijk als een protestpartij. “De SGP richtte zich tegen staatsdwang”, schrijft politiek wetenschapper Joop van Holsteyn deze week in een bundel over de honderd jaar SGP. “Helemaal consequent was zij niet: op religieus terrein werd juist een actieve overheid gewenst, die in de politiek de Bijbelse normen diende te bevorderen.”

Van Holsteyn stelt dat de partij minder ‘beginselvast’ is dan het beeld van die partij wil, of dan de SGP zelf graag uitstraalt. “De SGP is minder stabiel dan ze beweert. Eerder is het een oude partij met een betrekkelijk stabiele achterban, die echter in de laatste decennia programmatisch aanzienlijke, mogelijk fundamentele veranderingen heeft doorgemaakt.”

De standpunten van de SGP leken in graniet gebeiteld. SGP-leiders als ingenieur Cor van Dis en dominee Hette Abma lieten het onvervalste orthodox-christelijke geluid horen: tégen ‘Rome’, tegen sport, tegen de Verenigde Naties, tegen crematie, tegen verzekeringen.

Van Holsteyn: “Maar vanaf de jaren zeventig begonnen de standpunten van de SGP te verschuiven, vaak geleidelijk, maar net zo goed fundamenteel”. Omdat de SGP een gesloten partij was, met gezagsgetrouwe leden, leek het voor de buitenwereld of er weinig discussie was in de partij. Maar ook dat lag in werkelijkheid anders. “Er waren ruzies en heuse crises.” Het meest beladen was al die tijd het vrouwenvraagstuk, waar de partij al honderd jaar intern over verdeeld is – en zeker niet pas de laatste jaren.

Veel afdelingen uit de eerste jaren vonden dat vrouwen best konden stemmen, en stelden kritische vragen. Dat had voor een jubileumfilm mooie beelden kunnen opleveren: dominee Kersten die antwoordt op de vraag van de afdeling Zeist: “Hoe moeten onze vrouwen opgewekt worden hun stem uit te brengen?” Of de afdeling Twello: “Wat moeten onze vrouwen, nu het vrouwenkiesrecht er is, doen, stemmen of niet?”

Dan waren er ook heel andere beelden geweest, van prominente SGP’ers die vóór vrouwenkiesrecht waren. Het SGP-Kamerlid uit de begintijd, dominee Pieter Zandt, vond dat vrouwen moesten kunnen stemmen. Hij verkondigde het luid en duidelijk in de partij. Zijn eigen vrouw sloeg geen verkiezing over. Niet dat Zandt zo’n nieuwlichter was. Op andere punten was hij zeer conservatief. Een te ‘rooms’ bankbiljet met een piepkleine afbeelding van de katholieke heilige Sint Maarten, kon al zijn politieke toorn wekken.

Ook partijleider dominee Hette Abma, in de jaren zestig, vond dat vrouwen moesten kunnen stemmen. Hij stuitte echter op verzet van predikanten en andere bezwaarden. Pas in 1989 was de SGP eraan toe om vrouwen op papier het recht te geven te gaan stemmen. De meeste vrouwen deden dat toen allang.

De buitenwereld kreeg weinig van die hevige discussies mee. De SGP was een gesloten partij, waar het hoofdbestuur – met tal van dominees uit de ‘zwartekousenkerken’ – de lijnen uitzet. De leden hadden vaak rekkelijker opvattingen dan de leiding.

Al in de jaren tachtig peilde het Reformatorisch Dagblad een enorm draagvlak voor vrouwen in de afdelingen en op de kieslijsten. Slechts 20,3 procent van de achterban was echt tégen. De rest was voor, of wilde er geen conflict over.

Door dat gebrek aan intern protest wonnen de conservatieve krachten het. Al waren er soms momenten dat een doorbraak op handen leek. In 1993 stapte de Katwijkse dominee Wim Hovius nog op als voorzitter, nadat hij vergeefs had gepleit vrouwen toe te laten als lid.

“Dat is wel een rode draad in de afgelopen honderd jaar: wij zijn geen partij waar je even makkelijk de knuppel in het hoenderhok gooit”, zegt Jan Schippers, directeur van het wetenschappelijk instituut van de SGP. De trauma’s over moeilijke discussies uit de jaren tachtig zitten nog diep.

In het afgelopen jaar heeft de SGP op grote onderwerpen de standpunten aangepast, zegt Schippers. “We moesten soms een bruggetje over”, noemt hij dat. De grootste aanpassingen: de SGP streeft niet naar theocratie, maar ziet zichzelf nu als ‘een democratische partij die een theocratische politiek voorstaat’. De rk-kerk is niet langer de vijand (de SGP bestrijdt nu de islam) en vrouwen hebben geleidelijk meer rechten gekregen.

“Discussies liggen al snel gevoelig, ook over andere grote onderwerpen. We zijn nu eenmaal een beginselpartij. Onze achterban is aan de beginselen heel trouw, die ontlenen zij aan hun geloof. Het voelt voor sommigen direct als iets heel fundamenteels, heel persoonlijks, om discussie te hebben over standpunten.”

Schippers probeert die debatcultuur voorzichtig te veranderen. Hij legt de achterban van de partij met publicaties en lezingen uit dat er over de standpunten van de partij best gediscussieerd kan worden, en dat die standpunten – voorzichtig en stapsgewijs en na jaren van diep beraad – kunnen veranderen. “De grondbeginselen van de partij blijven hetzelfde, die zijn afgeleid van het woord van God. Maar de daarop gebaseerde standpunten kunnen in de loop van de tijd veranderen; die zijn opgesteld door mensen”, maakt hij het onderscheid.

Het partijbureau gebruikte op een partijcursus een metafoor om het nog beeldender uit te leggen aan de leden. “Mijn collega Corry-Anne van der Tang kwam met de metafoor van een boom: de wortels van de partij blijven altijd dezelfde, maar de takken kunnen verjongen. Dat zijn de standpunten over grote kwesties. De blaadjes maken elk jaar plaats voor nieuw groen. Dat zijn de actuele politieke vraagstukken.”

Dat verhaal spreekt veel leden aan, zegt Schippers. “Ach, SGP’ers zijn als het erop aankomt heel redelijke mensen.”

De kans dat in het jubileumjaar nieuwe discussies komen, is nihil. De SGP wil het eeuwfeest in harmonie kunnen vieren. Want het gaat goed met de partij. Verloor de SGP in de jaren zeventig en tachtig nog aanhang, sinds de komst van Kees van der Staaij staat de SGP weer op de kaart. De partij kreeg haar derde zetel terug die ze jarenlang kwijt was geweest, en droomt nu zelfs van een vierde.

In de Tweede en Eerste Kamer geldt de SGP als een betrouwbare gedoogpartij, waar VVD-premier Mark Rutte al vele keren op leunde om aan een meerderheid te komen. Niet voor niets is hij vandaag eregast op het jubileumcongres in Nieuwegein.

Het eeuwfeest laten overschaduwen door zoiets ingewikkelds als een discussie die al honderd jaar woedt in de partij, dat willen de SGP’ers niet. Toch hangt er wel verandering in de lucht. Persoonlijk vindt bijvoorbeeld de directeur van het wetenschappelijk bureau dat ‘vrouw en man elkaar aanvullen’, waardoor het, zoals hij zegt “logisch is dat vrouwen ook politiek actief zijn, naast mannen, en dat de SGP ongeveer evenveel vrouwen op de lijst gaat krijgen als andere partijen”.

De nieuwe werkelijkheid is dat veel meisjes in refokringen hbo- of universitair geschoold zijn, door het succes van de vele eigen scholen die de gereformeerde gezindte stichtte.

Ook vrouwen met kinderen zouden prima politiek actief kunnen zijn voor de SGP, vindt Schippers, iets wat bij veel afdelingen nog erg gevoelig ligt. “Ik denk dat gemeenteraadslid zijn prima is te combineren met de zorg voor een gezin. Voor het drukke bestaan als Kamerlid vind ik dat een ander verhaal. Waarom zouden alleen de mannen het politieke werk doen? Ze raken straks nog overwerkt.”

Op Tholen wordt het eeuwfeest van de SGP vooral beleefd als een opdracht ‘om het land te besturen overeenkomstig Gods Woord’. Niet als een uitbundig feestje. “Ja, natuurlijk houden we onze principiële punten”, zegt wethouder Peter Hoek tegen de leden. “De zondagsrust. Het ambtsgebed aan het begin van de gemeenteraadsvergadering. Je kunt met ons prima besturen, maar sommige beginselen zijn onopgeefbaar. En dat blijft.”

Trouw